Kompozycja w grafice i malarstwie

Od wieków kompozycja była jednym z podstawowych narzędzi artystycznego wyrazu. Artyści poszczególnych epok wciąż poszukiwali nowych sposobów na rozmieszczenie elementów swoich dzieł, by poprzez relacje między nimi wywoływać na widzu wrażenie harmonii bądź chaosu, statyczności lub dynamiki, równowagi bądź dominacji. W XXI wieku kompozycja ma wciąż ogromne znaczenie, nie tylko w sztukach tradycyjnych, ale także w grafice użytkowej, projektowaniu graficznym, typografii czy druku.

W niniejszym tekście omówimy różnorodne rozwiązania kompozycyjne, zarówno te wypracowane wiele wieków temu, jak i zupełnie współczesne, które mogą okazać się przydatne w pracy grafika.

Podstawowe elementy kompozycji

Kompozycja opiera się na stosunkach poszczególnych elementów dzieła. Tymi elementami są:

Linia

Linia w kompozycji

Linia w kompozycji

Jej podstawowym zadaniem jest stanowienie konturu dla przedstawianych obiektów. Gdy jest wyraźna, tak jak w pokazanych przykładach, obraz nazywamy linearnym. Linia może też pełnić funkcję dekoracyjną, układać się w ornamenty, motywy florystyczne czy obramowania partii obrazu.

Kształt, bryła

Kształt w kompozycji

Kształt w kompozycji

Za ich pomocą konstruujemy przedstawiane obiekty. Pojedyncze formy geometryczne mogą być wyeksponowane, tak jak w obrazach kubistycznych, mogą być też ukryte i subtelnie łączone ze sobą, by wiernie odtworzyć rzeczywistość.

Kolor

kolor - monet kolor - matisse

Kolor to dopełnienie każdego obrazu. Od niego zależy nastrój dzieła i jego oddziaływanie na odbiorcę, jest wspaniałym narzędziem ekspresji artysty. Jest tym, co jako pierwsze przyciąga wzrok widza. Przy pomocy koloru możemy wydobyć z obrazu jego najważniejsze fragmenty. Wybór gamy barwnej zależy od fantazji twórcy, przedstawianego tematu, celu dzieła.

Faktura

faktura - van gogh

Wybór faktury dzieła zależy od użytego medium, w przypadku obrazów wykonywanych tradycyjnymi metodami wiąże się ona bezpośrednio z techniką malarską lub rysunkową, zastosowanym podłożem i środkami zabezpieczającymi obraz. W przypadku grafiki komputerowej wybór faktury zależy od wyobraźni artysty i przeznaczenia dzieła.

Światłocień

swiatlocien - whistlerswiatlocien - de la tour

Światłocień podkreśla nastrój dzieła, pozwala wydobyć z niego te fragmenty, na które chcemy zwrócić szczególną uwagę, zaś mniej istotne partie ukryć. Ostry kontrast jasnych i ciemnych partii obrazu pogłębia dramatyzm ukazanego tematu, zaś bardziej stonowany światłocień wywołuje wrażenie spokoju.

Perspektywa

perspektywa - fra angelico perspektywa - dali

To jeden ze sposobów na pokazanie głębi w obrazie, co ma służyć urealnieniu przedstawianych treści. Może też pogłębiać dramatyzm sceny poprzez ostre skróty perspektywiczne, obniżenie lub podwyższenie linii horyzontu i oryginalny punkt widzenia.

Przestrzeń, głębia

przestrzen - velasquez przestrzen - vermeer

To kolejne narzędzia, mające uczynić przedstawianą scenę bardziej realną. W grafice użytkowej najczęściej rezygnuje się z głębi na rzecz ukazywania form płaskich, które są bardziej czytelne dla widza. Głębię podkreśla perspektywa – zarysowanie jej fragmentami architektury, sposób rozmieszczenia obiektów – im dalej od widza, tym większe złudzenie głębi — czy zawieszenie linii horyzontu ponad środkiem wysokości obrazu.

Relacje między środkami wyrazu opisuje się w następujących kategoriach:

Jedność – mamy z nią do czynienia, kiedy wszystkie części dzieła tworzą harmonijną całość, nie występują żadne elementy mogące zaburzyć ustalony ład.

Balans – mówi o tym, czy rozmieszczenie części kompozycji jest równomierne, wyważone, symetryczne, czy też zaburzone, stłoczone, asymetryczne.

Ruch – w sztuce opisuje wrażenie ruchu zawarte w dziele.

Rytm – pojawia się, kiedy w dziele występują regularnie powtórzone elementy.

Dominanta – to najważniejszy element kompozycji, pozostałe jej części muszą mu podlegać. Zazwyczaj wyróżnia się rozmiarem lub kolorem. Jest fragmentem obrazu, do którego odruchowo ciągnie wzrok widza.

Kontrast – może być różnoraki: kolorystyczny, światłocieniowy, fakturowy… Zachodzi, kiedy umieścimy obok siebie elementy tworzące wyraźny dysonans.

Proporcja – relacja między rozmiarami części kompozycji.

Tradycyjnie w obrazach mamy do czynienia z następującymi rodzajami kompozycji:

Kompozycja otwarta i zamknięta

Kompozycja otwarta to taka, w której jedyną granicę wyznaczają ramy płótna. Poszczególne elementy nie tworzą ram przedstawienia, a widz patrząc na taki obraz ma wrażenie ukazania jedynie wycinka większej przestrzeni, której wyglądu może się domyślić.

kompozycja otwarta - ruisdael kompozycja otwarta - monet

Kompozycja zamknięta jest jej przeciwieństwem — występują w niej wyraźne ograniczenia przestrzenne, a widz skupia się na relacji między elementami obrazu.

kompozycja zamknieta - claesz

Czasem to nie ramy obrazu zamykają kompozycję, a niewidoczna granica między przedstawieniem a tłem.

kompozycja zamknięta - św anna samotrzeć2 kompozycja zamknięta - św anna samotrzeć

Kompozycja statyczna i dynamiczna

Kompozycja statyczna to taka, w której ukazane elementy nie znajdują się w ruchu. Tego typu porządek oparty jest na liniach pionowych i poziomych.

kompozycja statyczna - gainsborough

Kompozycja dynamiczna występuje w obrazach przedstawiających ruch, opiera się na liniach diagonalnych.

kompozycja dynamiczna - rubens

Kompozycja horyzontalna

Obraz z tego rodzaju kompozycją ma najczęściej formę leżącego prostokąta. Występują w nim elementy podkreślające kierunek poziomy.

kompozycja horyzontalna - da vinci kompozycja horyzontalna - da vinci2

Kompozycja wertykalna

Obraz posiadający kompozycję wertykalną ma zazwyczaj formę stojącego prostokąta. Pojawiają się w nim elementy, których zadaniem jest podkreślenie kierunku pionowego.

kompozycja wertykalna - caspar david friedrich2 kompozycja wertykalna - caspar david friedrich

Kompozycja diagonalna

Występuje wtedy, gdy elementy obrazu zakomponowane zostały wzdłuż linii ukośnej.

kompozycja diagonalna - tintoretto2 kompozycja diagonalna - tintoretto

Kompozycja symetryczna i asymetryczna

Kompozycją symetryczną nazywamy taki układ elementów dzieła, w której po przecięciu obrazu osią symetrii otrzymujemy połowy będące swoimi odbiciami bądź posiadające podobną ilość elementów o podobnych rozmiarach.

kompozycja symetryczna - millais

Kompozycja asymetryczna to taka, w której elementy obrazu skupiono tylko w jednej z połówek płótna.

kompozycja asymetryczna - hopper

Konwencjonalne techniki kompozycyjne:

Złoty podział — zwany też złotą lub boską proporcją, sectio aurea, divina proportio, to kanon estetyczny opracowany w starożytnej Grecji. Opisuje on podział odcinka na dwie części w taki sposób, by stosunek długości dłuższej części do krótszej był równy stosunkowy całego odcinka do dłuższej jego części. Stosunek ten nazywany jest złotą liczbą i oznaczany grecką literą fi, jego wartość wynosi w przybliżeniu 1.618. Złoty podział zrodził się z obserwacji otaczającego świata — starożytni filozofowie i matematycy zauważyli, że występuje on w geometrii, a przyroda wydaje się dążyć do niej w swoich dziełach. Uważano, że zastosowanie boskiej proporcji w dziełach sztuki zapewni im osiągnięcie piękna doskonałego, dlatego według nich opisywano kanon budowy ludzkiego ciała, porządki architektoniczne i kompozycje obrazów. Najdawniejszym znanym artystą, który miał stosować złoty podział, był Fidiasz, najsłynniejszy rzeźbiarz starożytnej Grecji.

Czy jesteśmy w stanie wprowadzić teoretyczne rozważania w praktykę? Otóż zasadę złotego podziału zastosować można na wiele sposobów. Począwszy od wymiarów tworzonego obrazu – stosunku długości jego boków – przez zaplanowanie rozmieszczenia elementów dzieła, kończąc na proporcjach w każdym przedstawionym elemencie. Wśród artystów, którzy próbowali tego rozwiązania, najbardziej znanym jest geniusz doby renesansu, Leonardo da Vinci. Ten wielki eksperymentator zastosował zasadę złotego podziału w swoim najsłynniejszym dziele – portrecie genueńskiej damy, Giocondy, zwanej też Moną Lisą. Proporcje ciała i twarzy ukazanej kobiety podyktowane są liczbą fi. Inny artysta renesansowy, Sandro Botticelli, oparł na złotej proporcji swój obraz „Narodziny Wenus”, podporządkowując jej wymiary dzieła, kompozycję i budowę ciała bogini. Także późniejsi artyści inspirowali się boską proporcją — wielki ekscentryk Salvador Dali według jej zasad namalował Ostatnią Wieczerzę.

Ten starożytny kanon wprowadzają w swoje dzieła nawet współcześni projektanci, tworzący grafikę użytkową. Spójrzmy na logo firmy Apple:

logo apple

Jabłko zaprojektowano przy użyciu sześciu różnych okręgów, na powyższej ilustracji zaznaczyliśmy dwa z nich. Stosunki ich promieni wynoszą… 1.618.

Złoty podział możemy wykorzystać nie tylko do tworzenia obrazów i grafik, ale także do projektowania layoutów, o czym przekonamy się w dalszej części artykułu.

Trójpodział — Zasada trójpodziału polega na przecięciu pola obrazu siatką złożoną z dwóch linii pionowych i dwóch linii poziomych, tak, by uzyskać dziewięć jednakowych prostokątów. Kanon ten został po raz pierwszy opisany w 1797 roku przez brytyjskiego artystę, antykwariusza i teoretyka sztuki Johna Thomasa Smitha. Dzięki zastosowaniu trójpodziału dominanta danego obrazu zostaje przesunięta w stronę przecięcia dwóch linii siatki (są to tak zwane mocne punkty), dzięki czemu uzyskujemy kompozycję dużo ciekawszą niż w przypadku umieszczenia dominanty pośrodku obrazu. Zasada ta jest stosowana szczególnie często w fotografii.

Zobaczmy, jak artyści stosowali tę zasadę w swoich dziełach, na przykładach obrazów Johna Constable’a i Edwarda Hoppera.

trojpodzial constable

Najważniejsze obiekty w obrazie przesunięte są w strefę między lewą krawędzią a pierwszą (patrząc od lewej strony) pionową linią siatki trójpodziału. W tym miejscu między górną a dolną linią wkomponowano przedstawienie ruin, a szczyt i podnóże budowli po prawej niemal dokładnie pokrywają się z mocnymi punktami. Kolejny pionowy obszar wyznaczony przez dwie linie siatki ukazuje widok niemal sielankowy, zaś część najbardziej z prawej ma zupełnie inny nastrój – kolory są tutaj ciemniejsze, kontrasty światła i cienia większe, krajobraz wydaje się nieprzyjazny.

trojpodzial hopper

W tym dziele najważniejsze miejsce obrazu – przedstawienie kobiety i mężczyzny – rozłożono niemal symetrycznie wokół prawej linii siatki. Torsy, głowy, ręce postaci umieszczono w przestrzeni między mocnymi punktami leżącymi na tej linii. Druga pionowa linia siatki, znajdująca się z lewej strony obrazu, przecina na pół namalowane drzwi.

Zasada nieparzystości — jej założeniem jest przekonanie, iż nieparzysta liczba obiektów w obrazie jest przyjemniejsza dla oka i sprawia bardziej harmonijne wrażenie. W przypadku umieszczenia jako dominanty jednego z elementów, najlepiej otoczyć go parzystą liczbą obiektów dodatkowych, by dzięki temu uzyskać nieparzystą liczbę wszystkich elementów w dziele.

Kanon ten pojawił się dopiero w sztuce współczesnej i fotografii.

Gestalt — (niem. forma, kształt w percepcji wzrokowej) to powstała w latach dwudziestych XX wieku teoria łącząca koncepcje psychologiczne, filozoficzne i estetyczne. Najczęściej terminu tego używa się w odniesieniu do jednej z form psychoterapii, nas jednak interesuje jego znaczenie estetyczne, opracowane w publikacjach Rudolfa Arnheima dotyczących psychologii widzenia i odbioru dzieł sztuki.

Gestalt mówi o tym, jak ludzkie oko odbiera relacje między poszczególnymi częściami obrazu a jego całością. Teoria ta głosi, iż umysł dąży do uproszczenia skomplikowanego, otaczającego nas świata, dlatego zawsze wyszukuje najprostsze rozwiązania napotkanych problemów. W sferze odbioru informacji wzrokowych przekłada się to na segregowanie i łączenie w grupy podobnych do siebie form, podpowiadanie brakujących elementów na podstawie wcześniejszego doświadczenia i podążanie wzrokiem we wskazanym kierunku.

1. Elementy obrazu traktowane są jako obiekty (na których należy skupić uwagę) lub jako tło (które są pomijane w odbiorze przez widza).

2. W przypadku obrazu dwuelementowego, ten mniejszy traktowany jest jako obiekt, a większy jako tło.

3. Obiekty podobne do siebie (kształtem, kolorem) są traktowane jako powiązane ze sobą.

4. Obiekty które są połączone ze sobą w sposób wizualny (np. linią, strzałką) traktowane są jako powiązane ze sobą, nawet jeżeli nie są do siebie podobne.

5. Obiekty umieszczone na jednej linii lub krzywej są traktowane jako powiązane ze sobą.

gestalt pomorze zachodnie gestalt unilever

6. Wzrok doszukuje się w nowych obrazach znanych mu rozwiązań, dlatego umysł będzie dopowiadał brakujące elementy na podstawie doświadczenia.

gestalt wwf

7. Obiekty ułożone blisko siebie traktowane są jako powiązane ze sobą.

gestalt soundcloud

8. Obiekty poruszające się w tym samym kierunku traktowane są jako powiązane.

9. Umysł preferuje symetrię.

10. Obiekty równoległe do siebie są traktowane jako powiązane.

gestalt franz ferdinand

11. Obiekty umieszczone w zamkniętym polu są traktowane jako powiązane ze sobą.

12. Dominanta jako pierwsza przyciąga wzrok odbiorcy dzieła.

gestalt adobe

13. Umysł odbiera skomplikowany obraz w najprostszy z możliwych sposobów.

Zasady Gestalt są szczególnie istotne we współczesnym projektowaniu graficznym, bowiem stosowanie się do nich pozwala na tworzenie form bardzo czytelnych i harmonijnych przy jednoczesnym uproszczeniu kształtów i ograniczeniu kolorów.

Zasady kompozycji layoutów

Choć może się wydawać, że projektowanie layoutów to sprawa XXI wieku, początków tej sztuki należy szukać w… średniowieczu! To wtedy powstawały pierwsze książki we współczesnym rozumieniu. Były to wówczas teksty sakralne, bestiariusze, encyklopedie ówczesnej wiedzy o świecie, pisane ręcznie i opatrywane kunsztownymi ilustracjami — miniaturami. To z tych czasów wywodzą się stosowane do dziś inicjały zdobiące pierwszy akapit tekstu.

Już wtedy autorzy manuskryptów zastanawiali się, jakie wymiary kart papieru, jak szerokie marginesy, jakie kolumny tekstu będą sprawiały, że księga będzie zarówno wyglądała estetycznie, jak i będzie mogła pełnić funkcję nośnika informacji. Obecnie uważa się, że stosowano wówczas kanon kompozycji odtworzony współcześnie przez Van de Graafa, w którym karta księgi miała proporcje 2:3, a marginesy wynosiły 1/9 i 2/9 wymiaru karty.

W średniowieczu stosowano także w projektowaniu kart ksiąg zasadę złotego podziału.

Podstawowymi elementami którymi posługujemy się w projektowaniu layoutów są:

- linia – najczęściej pionowa lub pozioma, służy zazwyczaj do rozdzielania kolumn tekstu, akapitów, obrazów od tekstu, wyszczególniania cytatów, oddzielenia stopki bądź nagłówka itp. Specjalnym rodzajem linii są linie pomocnicze (grid), które widoczne są tylko na etapie projektowym.

- obraz – grafika, zdjęcie, wykres – każdy element graficzny, który umieszczamy w layoucie. Może zapełniać większość projektowanej strony, może być tylko dodatkiem do tekstu.

- margines – pusta przestrzeń w layoucie, zazwyczaj rozmieszczona na brzegach strony. Możemy zastosować typowe szerokości marginesów, bądź definiować je wedle własnego upodobania.

- kolumna – pole ograniczone marginesami, zajmujące zazwyczaj większą część strony, w obrębie którego umieszczamy całą treść publikacji.

- łam – wąska, szeroka, zajmująca całą szerokość strony bądź tylko jej fragment przestrzeń, w której będziemy umieszczać treść publikacji, której wygląd projektujemy.

- kolor – ma taką samą rolę jak w sztuce tradycyjnej. Może wywoływać wrażenie harmonii, spokoju, bądź pobudzać, dodawać energii. Za jego pomocą możemy wyróżnić najważniejsze elementy strony.

- font – narzędzie typograficzne decyduje o charakterze naszego projektu, pozwala ewokować odpowiednie wrażenia: tradycji lub nowoczesności, statyki lub dynamiki, harmonii bądź chaosu.

Za pomocą wymienionych elementów konstruujemy wygląd stron internetowych, kart książek, stron gazetowych, ulotek reklamowych i wielu innych form użytkowych, które łączą w sobie tekst i jego oprawę graficzną. Aby stworzyć przejrzysty i harmonijny layout warto skorzystać z wystudiowanych zasad kompozycyjnych. Możemy odnieść się do rozwiązań omówionych już w przypadku tworzenia obrazów.

Złoty podział – tę zasadę możemy zastosować na wiele sposobów. Ustalenie rozmiaru poszczególnych elementów naszego layoutu może nastąpić poprzez boską proporcję: szerokości kolumn tekstu, stosunek szerokości kolumny do wysokości, rozmiar obrazu ilustrującego tekst… Istnieją czcionki zaprojektowane według złotego podziału. Jest to narzędzie wielofunkcyjne i uniwersalne, a zastosowanie go zależy tylko od wyobraźni projektanta. Powstało wiele systemów ułatwiających projektowanie według złotej proporcji – dzięki nim można wyliczyć dokładne wymiary kolumn i łamów tekstu, miejsca rozmieszczenia obrazów, nagłówków i tym podobnych.

Przykładowe proporcje kolumn w layoucie:

zloty podzial layout

Gestalt — Zasady tego kanonu opierają się na psychologii widzenia, dlatego uwzględniając je możemy stworzyć przejrzysty i funkcjonalny layout. Pamiętajmy zwłaszcza o grupowaniu i łączeniu powiązanych ze sobą elementów, jeżeli chcemy, by zaprojektowana przez nas strona internetowa czy publikacja papierowa była czytelna dla odbiorcy. Ważne jest też odniesienie się do doświadczeń widza — jeżeli naszym celem jest przybliżenie najważniejszych informacji odbiorcy w jak najszybszym czasie, odnieśmy się do typowych, sprawdzonych rozwiązań, jeżeli zaś chcemy zaskoczyć użytkownika, prowadzić z nim grę, stwórzmy coś nietypowego, czego dotąd nie spotkał.

Istnieją też zasady kompozycji niezależne od wymienionych, nieoparte na matematycznych proporcjach czy psychologii widzenia, a na efekcie wizualnym. Oto one:

Dominanta, Focal Point – jest to rodzaj layoutu, w którym głównym elementem zdobniczym kompozycji jest jeden dominujący element, wyróżniający się wizualnie (rozmiarem, kolorem, czcionką). Może być to obraz, zdjęcie, logo, tytuł, cytat… Cała reszta elementów kompozycji – kolumny tekstu itp. — posiada oszczędną oprawę graficzną.

focal point juxtapoz focal point mohito

Pojedynczy obraz, Single Visual – to layout w którym również występuje jeden dominujący element, tutaj jednak zajmuje on większą część obszaru roboczego (w przypadku strony internetowej – wymiaru okna przeglądarki, w przypadku publikacji drukowanych – kartki papieru), pozostałe elementy są zmarginalizowane i rozmieszczone w obrębie obrazu.

single visual cannes single visual harrys

Grid design — layout stworzony poprzez podzielenie obszaru roboczego liniami pomocniczymi (grid) i rozmieszczenie poszczególnych elementów kompozycji w stworzonych w ten sposób polach. Umieszczane w nich obrazy czy kolumny tekstu muszą podlegać wymiarom stworzonych pól.

grid design baumbastisch grid design neue yorke

Kompozycje na bazie litery Z — to rodzaj layoutu stworzony w oparciu o ruch ludzkiego oka. Jako przyzwyczajeni do czytania od lewej do prawej, widząc nową stronę internetową, ulotkę, stronę książki czy plakat wypełniony informacjami zaczniemy spoglądać na niego od góry, wodząc wzrokiem od strony lewej do strony prawej, następnie przeniesiemy wzrok w dół, idąc ukośnie od strony prawej do lewej, by w końcu znów będziemy podążać od lewej do prawej. Wedle tej zasady najważniejsze informacje należy umieszczać w górnych i dolnych partiach layoutu, w środku zaś można zamieścić mniej istotne treści, jak obrazy czy cytaty.

Kompozycje na bazie litery F — to rodzaj layoutu również stworzony w oparciu o ruch ludzkiego oka, tutaj jednak występuje inna teoria: głosi ona, że czytamy najpierw w całości górną część tekstu, zaś kolejne linie przyciągają naszą uwagę coraz słabiej. Według tej zasady powinniśmy więc umieszczać najważniejsze informacje u góry strony, niżej zaś skupiać się w lewej części.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>